انعکاس شمال: اقتصاد ایران به دلیل کاهش میزان بهره‌وری نیروی کار در شرایط سختی قرار گرفته است. از سویی دولت (یا به عبارتی دولت‌ها) به جست‌وجوی راه‌حل‌های مختلفی برای پایان دادن به بحران بازار کار می‌روند و از سوی دیگر بهره‌وری پایین موجب شده تا حرکت در مسیر توسعه به سختی انجام شود. وضعیت بهره‌وری نیروی کار ما در شرایطی به این شکل درآمده که آخرین گزارش‌ها نشان می‌دهد در اقتصادهای توسعه نیافته حضور کارمندان در محیط کار به بیش از 48 ساعت در هفته رسیده ولی در ایران میزان بازدهی نیروی کار صنعتی (نه کارمند دفتری) در روز به عدد 2 ساعت و 50 دقیقه رسیده که خود خبر از بحران می‌دهد. به تازگی روزنامه گاردین طی گزارشی به بررسی وضعیت ساعت کار در اروپا پرداخته است. در این گزارش آمده است: «منصفانه می‌توان گفت که جان مینارد کینز اشتباه کرده بود اگر در دهه 1930 پیش‌بینی می‌کرد که در آینده ما هفته‌ای 15 ساعت کار خواهیم کرد و بقیه ساعات آن را به استراحت خواهیم پرداخت. در عوض، میانگین ساعات کاری هفته در انگلستان تا 42.7 ساعت برای کارهای تمام وقت افزایش یافته و همراه با معدود کشورهای اتحادیه اروپا از استفاده کامل از سقف 48 ساعت کار هفتگی شانه خالی کرده است. در اروپا ساعت کاری یونانی‌ها بیشتر از دیگر کشورهاست و در سراسر جهان، مکزیکی‌ها بیشتر از هر کشور دیگری ساعت کاری طولانی دارند.

این در حالی است که برخی کشورها کمتر رو کار کردن زیاد سرمایه گذاری کرده‌اند؛ برای مثال، در فرانسه از سال 2000 کار کردن هفتگی به 35 ساعت محدود شد و در سوئد شش ساعت کار روزانه تعیین شده است. با این حال، برای بسیاری از ما، فرهنگ کار کردن 24 ساعته به یکی از عادات امروزه‌مان تبدیل شده است. بدترین قسمت این فرهنگ کار 24 ساعته چیست؟ ای‌میل. گاهی ای‌میل‌هایی به من می‌رسد که انتظار می‌رود آن‌ها را بلافاصله جواب بدهم وقتی که آن ها را ساعت 9 شب شنبه دریافت می‌کنم. با این وجود، شرایط بازار کار در ایران، همچنان متفاوت از دیگر کشورهای جهان است. بر اساس گزارشی که چندی قبل از سوی اتاق بازرگانی تهران منتشر شده، میانگین ساعت کار کارمندان ایرانی در میان کشورهای دیگر جهان کماکان در پایین‌ترین حد قرار دارد. مدتی قبل مرکز آمار ایران نیز طی گزارشی متوسط کار هر ایرانی را در روز 30 دقیقه اعلام کرده بود. بر اساس گزارشی که منتشر شده، متوسط بهره‌وری بنگاه‌ها و نیروی کار در ایران نصف ایالات متحده امریکاست.

اتکای اقتصاد ایران به منابع ارزان قیمت انرژی به عنوان یکی از دلایل این ماجرا اعلام شده است. با این حال میزان بهره‌وری در صنایع انرژی ایران به طور متوسط بیش از 160 برابر بخش‌های دیگر مانند کشاورزی است. حتی میزان بهره‌وری در بخش‌های معدن و ارتباطات از راه دور نیز 14 و 18 برابر بیشتر از بخش کشاورزی است. گزارش‌های آماری نشان می‌دهد که بهره‌وری نیروی کار در ایران طی نزدیک به چهار دهه، 110 درصد افزایش یافته ولی با این وجود همچنان بحران بزرگ اقتصاد ایران بهره‌وری است.

گزارش صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که توسعه شبکه‌های اپراتوری تلفن همراه در ایران موجب شده تا بهره‌وری افزایش یابد. از سوی دیگر بروز بحران در بخش کشاورزی در نهایت منجر به خروج نیروهای کار از این بخش شده و در نهایت حضور این نیروهای کار در بخش‌های دیگر، بهره‌وری را افزایش داده است. با این حال میزان بهره‌وری در بخش صنعت، حمل نقل و ساخت و ساز نیز در اقتصاد ایران به شدت پایین است. صندوق بین‌المللی پول اعتقاد دارد، محدودیت‌های بین‌المللی برای فعالیت‌های تجاری نیز به شدت در وضعیت بهره‌وری پایین اقتصاد ایران موثر بوده است. از سوی دیگر تغییر نسل فعالان اقتصادی ایران و ورود نسل جدید نیروی کار موجب شده تا به دلیل ارتقاء سرمایه انسانی، میزان بهره‌وری در نسل جدید فعالان اقتصادی کمی افزایش یابد.

در حال حاضر یکی از بزرگترین بحران‌های اقتصادی ایران کاهش شدید بهره‌وری به شمار می‌آید. مسعود خوانساری، رئیس اتاق بازرگانی تهران نیز در آخرین شماره ماهنامه آینده نگر به این موضوع اشاره کرده بود: «توسعه، خروج از رکود و بهبود وضعیت اقتصادی کشور پس از توجه به تمامی پیش شرط‌ها به یک عزم مردمی هم نیاز دارد. متاسفانه نیروی کار ایرانی در این شاخص بهره‌وری وضعیت نامطلوبی دارد و در چنین شرایطی نمی‌توان امید داشت که مسیر خروج از رکود با سرعت پیش برود. فرهنگ سازی دوباره برای تغییر این شرایط و همچنین تغییر رفتارهای بنگاهداری دولت ضروری است. متاسفانه نظام اقتصادی ایران طی دهه‌های گذشته، دستگاه تبدیل نیروی کار تحصیلکرده و پر تلاش به کارمند شده است. در این شرایط خلاقیت از بین رفته و هر آنچه باقی مانده، اتکای بیش از اندازه به نظم کارمندی است و این در حالی است که اقتصاد ایران در دوره جدید نیاز بسیاری به تغییر این رویه‌ها دارد.

البته دولت‌ها نیز در شکل‌گیری این روند مقصر بوده‌اند. دولت بزرگ با نهادهای شبه دولتی فعال در عرصه اقتصاد موجب شده تا اقتصادی سنگین، غیررقابتی و با بهره‌وری پایین داشته باشیم که این موضوع باید به سرعت حل شود. اما امروز فراهم کردن این الزامات با فضای ملتهب سیاسی ماه‌های اخیر امکان‌پذیر نیست بنابراین همگی باید در این جهت حرکت کنیم که هم آرامش در فضای اقتصادی کشور حاکم شود و از سوی دیگر متعهدانه به سمت اصلاح مسیرها و روندها پیش برویم.

بخش مهمی از اقتصاد ایران در اختیار شرکت‌های شبه دولتی قرار دارد. این شرکت‌ها بی‌توجه به وضعیت اقتصاد کلان کشور، به توسعه خود ادامه می‌دهند و به موازات آن بر بدنه کارمندان اضافه می‌کنند. حضور بیش از 500 شرکت شبه دولتی و هلدینگ بزرگ در اقتصاد ایران با توجه ساختار دولتی اقتصاد کشور موجب شده تا نظام کارمندی با کمترین بازدهی گسترش بیشتری پیدا کند. حتی برخی تحلیلگران اعتقاد دارند که کاهش تولید صنعتی در ایران به دلیل بهره‌وری پایین نیروهای کار رخ می‌دهد. سعید لیلاز، اقتصاددان نیز یکی از دلایل بحران اقتصاد ایران را بهره‌وری پایین نیروی کار به شمار می‌آورد. فعالان اقتصادی اعتقاد دارند، حضور گسترده دولت در ساختار اقتصادی ایران اجازه بهبود وضعیت کنونی را نمی‌‌دهد. این در حالی است که اقتصاد ایران به شدت گرفتار رکود شده و خود را برای خروج از این بحران آماده می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد هر یک درصد رشد اقتصادی به بیش از 10 هزار میلیارد تومان منابع نیاز دارد. با این حال حتی در صورت تامین این منابع مالی باز هم بازدهی بسیار پایین نیروی کار موجب می‌شود تا برنامه‌های اقتصادی به سرانجام نرسد.

منبع: مجله ی صدا