میرزا محمود فدایی، از سخن سرایان و مرثیه پردازان پرتوان و جادوکلام در روزگار قاجاریه است. او با آنکه از زبانی شیوا و استوار برخوردار است، تاکنون در پرده ی فراموشی جای گرفته و ناشناخته مانده است. به گونه ای که هیچ یک از زیست نامه نویسان و فهرست برداران، از زمان قاجار به این سو، یادی از وی به میان نیاورده اند. شگفتا که رضا قلی خان هدایت طبرستانی، ملقب به «لله باشی» (1218-1288 ه.ق) با آنکه همروزگار شاعر بوده، در نوشته های خود از وی یاد نکرده است.

تا آنجا که نویسنده ی این جستار پژوهیده، نخستین جایی که از میرزا محمود یاد رفته، نوشته ای بسیار کوتاه از محمد طاهری، متخلص به «شهاب» است که با عنوان «فدایی تلاوکی مازندرانی» در مجله ی ارمغان به چاپ رسیده است.

محمود فدایی، در حدود سال 1200 ه.ق در روستای تلاوک از بخش دودانگه ی شهرستان ساری دیده به جهان گشود. تحصیلات اولیه ی خود را به همان شیوه ی سنتی که در مکتب خانه های قدیم رایج بود، در مکتب خانه ی محلی زادگاه خود فرا گرفت، سپس برای آموختن علوم دینی به شهر ساری و از آنجال به قم رفت و حتی برخی بر این باورند که به نجف اشرف و کشور هندوستان هم  سفری و گذری داشته است.

 

نام و تخلّص شاعر

میرزا محمود به سبب اینکه زادگاهش روستای تلاوک بوده، به «تلاوکی» باز خوانده شده است، امّا در سراسر دیوانش این نام (تلاوک) هرگز به کار نرفته است.

سراینده،نام خود «محمود» را هم تنها چند بار، بدین سان آورده است:

محمود را چه باک در آن بزم پُر ز شین               

                 زیرا که هست بنده ی آزادی از حسین

امّا درباره ی اینکه چرا به «فدایی» تخلّص نموده و این نام شعری را برای خود برگزیده است، به دیوانش نگاهی می افکنیم، در صفحه ی178 چنین می گوید :

دیدم شبی به خواب که در دشت کربلا  

                                    تنها ستاده بود، شه ملک ابتلا.....

از خون سرخ تازه جوانان سبز خط                        

 روییده بود لاله در آن دشت جا به جا

آنجا ستاده بود «حبیب مظاهری»

                            چون تیر یکزبان و به قد چون کمان دو تا

ناگه سپاه ظلم به شه حمله ور شدند     

                     افتاد نو نهالِ ریاض علی ز پا

آن دم من و حبیب نهادیم از خلوص

                         سرها به روی پاش که یعنی تو را فدا

ما را زتن بریده یکی زان سپاه سر       

                  بگذاشتش به سینه ی ما از سرِ جفا....

کردی اشاره شاه، که اینم «فدایی» است

                    بنمود این لقب به من آن شاهِ  دین عطا

جویم مدد ز طالع بیدار آن جناب

کان خواب را دوباره مگر بینمش به خواب

همچنان که در این بیت ها آورده شد، «میرزا محمود» نام شعری (تخلّص) خود، «فدایی» را از زبان شاهِ شهیدان در عالم رؤیا ستانده و در سراسر دیوان به کار برده است.

 

تاریخ روزگار فدایی

فدایی با خاندان قاجار، همروزگار بود و در دوره ی حکومت فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدّین شاه زندگی می کرده است.

در آن هنگام، فرمانروای مازندران،ملک آرا، محمدقلی میرزا متخلّص به «خسروی» فرزند فتحعلی شاه بود، که در سال 1229 ه.ق فرمانروای استرآباد شد و دیرگاهی فرمانرانِ مازندران بود.

میرزا محمود فدایی در چامه ای بلند و استوار، که برای دادخواهی از ملک آرا سروده بود، ضمن گزارش حال و چگونگی رویدادی که سبب دستگیری وی را فراهم آورده، به ستایش حاکم مازندران پرداخته است.

 

دستگیری فدایی و چامه ای در ستایش مُلک آرا

روزگاری که فدایی می زیست در منطقه ی دودانگه در روستای دینه سر، خانی از سادات دودانگه به سر می برد که بر بخش فریم سلطه داشت، او میرزا محمدعلی خان بود.

فدایی با صراحت لهجه ای که داشت و به قول بیهقی «پوست باز کرده» سخن می گفت و در نشست ها و مجالس همواره زشتی ها و سیاهکاری های خان های محلی را بازگو می کرد و با تیغ زبان بر آنان می تاخت. به همین سبب آنان نیز دل خوشی از فدایی نداشتند و در پی فرصتی بودند که او را رسوا سازند، تا اینکه خادمه ای از سرای میرزا محمدعلی خان می گریزد و به روستای تلاوک و منزل فدایی پناه می آورد و فدایی او را به عقد خود در می آورد. از این پس بدخواهان و حاسدان او از این ماجرا دست آویزی ساختند و گفتند که آن دوشیزه، طلا و جواهر خان را دزدیده و به فدایی داده است و در  پی آن، خان فریم شکایت به فرمانروای مازندران،ملک آرا، برد.

ملک آرا هم برای روشن شدن ماجرا و پی بردن به درستی از این رویداد فرمان داد تا فدایی را دستگیر و از روستای تلاوک به شهر ساری ببرند.

پس از اینکه مأموران(امنیه) حکومتی، فدایی را دستگیر و روانه ساری نمودند،دانست که او را به زندان خواهند افکند، بنابراین شاید خبر را به گونه ای دیگر به ملک آرا برسانند، بر آن شد که تمام رویداد را در قالب یک قصیده به نظم بکشد، و آن را به ملک آرا برساند.

با توجه به اینکه ملک آرا، خود ذوق و قریحه ی شاعری داشت و در شعر هم «خسروی» تخلّص می نمود، شاعر برای رهایی خود و از بین بردن تهمت دیگران چامه را با ستایش آغاز و رویداد را به عرض ملک آرا می رساند، ملک آرا هم پس از شنیدن چامه ی چهل و پنج بیتی فدایی بر طبع و قریحه ی او آفرین راند و بر سر نشاط آمد و با دادن صله و جایزه او را آزاد ساخت.

این سروده ی فدایی با آنکه در هیچ یک از نسخه های خطی به دست آمده ثبت نشده است، به سبب استواری و زیبایی آن چنان در نزد اهل دل و نکته سنجان قبول خاطر افتاده است که برخی فدایی را تنها به همین قصیده ی مدحی می شناسند.

اینک ابیاتی از این چامه :

ای شه شیردل و ابرکف و بحرنوال            

                                    سام سیما و تهمتن تن و کهرم کوپال

اردوان دانش و آرش روش و شیرمنش                            

               شاوران شوکت و بهمن صفت و جهن جدال

گوِ گیوافکن شیراوژنِ تمساح جگر                                             

   نَوِ نیواورن و روئین تنِ سهراب مثال

قهرمان قهرِ سیامک سِیَر بُرزو بُرز                                    

         بارمان بار و کریمان کرم و هومان حال

سرور شیروَش شه منش اشکش کش                                           

  یل فرّخ رخ فیروزفر و فرخ فال

ای که در دار درم بخشی وز نام سخا                                     

        دورِ طی طی شد و شد نامِ برامک پامال

می زنم بر دَرت ای خسرو بیداردلان                                     

       داد از این طالع خوابیده ی خرگوش مثال

هفت سال است که از رنج عُزوبت شب و روز                       

        ساختم با همه اندوه و غم و رنج و ملال

نیستم راهبرِ شرع رسول مدنی                                                 

  ترک سنّت که حرام است مرا گشته حلال

هر نری در پی ماده است ولی همچو مسیح                                 

  نرِ بی ماده منم داد ز دستِ اقبال

ز احتلامم همه شب حلم من از جا رفته                                        

  صبر تا کی کنم ای خسروِ خسرواِجلال

مرد مُرده تو بدان، گر بِزِید بی زن، من                            

            زنده ماندم به جهان وه چه شگفت است این حال

شبی از تیرگی طُرّه ی لیلا وَاللّیل                                        

       طرفه شامی چو شب قدر، و یا روز وصال

در چنین شب که همی چهره برافروخت به قیر                        

       در چنین شب که همی بر رخ خود سود ذُکال

بوده ام چون همه شب غرقه به بحرِ اشعار                

                    تاختم یک تنه در هر طرفی رخش خیال

ز آتش فکر مرا سوخت دماغ فکرت                                     

      شد دُژم طبع من و طوطی نطقم شد لال

ناگهان از درم آمد ز قضا حوروَشی                                      

      از سر و پا همگی دلبری و حسن و جمال

داشت سیمین تن او لرزه ز خوف و وحشت                                 

  بیش از طره ی مشکین وی از باد شمال

دم به دم وحش صفت سوی عقب می نگریست                       

        همچنان آهوی رم کرده، چو سگ در دنبال

خامه از دست فکندم بگزیدم انگشت                                         

   به تحیّر که مگر هست مرا فکر و خیال

کبک نر مُفت نجنبیده در این کلبه، تو                                      

    به چه جرأت سوی من آمدی، ای طرفه غزال؟

گفت من خادمه ی خانه ی این خانِ «پَریم»                        

           بودم و دیده ام آنجا ز ستم قهر و نکال

حال کز شعشعه ی مهرِ رخِ انور شاه                                    

      طالع کوکب آن کج روشان یافت زوال

یافتم پای گریز از ستم اهل ستیز                                          

     آمدم پیش تو ای قدوه ی ارباب کمال

دست من گیر کنون دست من و دامن تو                                 

      راست گویم به تو از روی وفا صورت حال

که بسی گرگ منش ظالم بی صبر و سکون                             

      تیز کردند  به قصدم همه چنگ و چنگال

حال، بی مالکم و خاصه ی بیت المالم                                        

   کس شنیده ست که قاضی نخورد بیت المال؟

گر سرِ همسری ام نیست تو را جاریه ام                                      

 آن شرابی که بود مُفت، به قاضی است حلال

این سخن ها که بیان کرد مرا سوخت جگر                                  

  گفتمش غم مخور ای دلبر حوری تمثال

گفت پس رشته ی عقدم تو در این شب بَر بند                             

     که شب آبستن فتنه ست به سانِ دجّال...

حال بعضی ز رهِ بغض و حسد می گویند                                    

  که مر این مفلسه آورده از آنجا زر و مال

به حق ذات عزیز ازلی عزّ و جل                                          

    به صفات و به کمال ابدی جلّ و جلال

به خدایی که جهان را به دجهاندار سپرد                                    

  به شهنشاه فریدون فر و فیروزاقبال

هم به اِجلال «خدیو طبری مُلک آرا»                                       

 که مر او را به جهان نیست کسی مثل و مثال

حل شد از عقد ویم عُقده ی ما لاینحل                               

   در عقد شدم مشکل او را حلال

     در فرجام این بخش یادآور می شوم که فتحعلی خان صبای کاشانی(در گذشته به سال 1238 ه ق و ملک الشعرای در بار فتحعلی شاه قاجار) در مدح لطفعلی خان زند قصیده مفصلی دارد که در آن از تو دعوت کرده که از بوشهر به شیراز آید و دست دشمنان را از سلطنت کوتاه کند.

اکنون به دو بیت از آغاز این قصیده توجه کنید :

جانب بندر بوشهر شو ای پیک شمال                               

   به بر شاه فریدون فر خورشید خصال

خسرو ملک ستان لطفعلی خان که بود                             

   یاورش لطف علی،یار خدای متعال

     گمان میکنم فدایی در سرودن قصیده خود به این سروده ی صبای کاشانی چشم داشته است، چه، وزن و موسیقی و قافیه و ابزارهای به کار گرفته ، در این دو چامه بسیار به هم نزدیک اند.یاد کرد این نکته تاریخی هم بایسته است که این دو سراینده در صده ی سیزدهم قمری می زیسته اند، به گونه ای که صبا در نیمه ی اول درگذشته و فدایی در نیمه دوم صده سیزدهم از این سرای سپنجی رخت بر بسته است.

مرگ شاعر

تاریخ دقیق درگذشت فدایی بر ما روشن نیست، تنها به گمان باید گفت: درگذشت شاعر حدود سال 1280 ه.ق روی داده است.

روان شاد محمد طاهری (شهاب) می نویسد:

در حاشیه ی یکی از صفحات کتاب چهار نظام، به خطّ شخص دیگری تاریخ فوت مرحوم فدایی را به سال1282 هجری قمری نوشته اند.

 

کلیات مقتل منظوم فدایی مازندرانی

پس از سال ها تحقیق و پژوهش کلیات مقتل بزرگ ترین مرثیه سرای روزگار قاجار میرزا محمود فدایی مازندرانی به چاپ رسیده است.این مقتل عاشورایی چند ویژگی دارد:

1) اوّلین مقتل منظوم تاریخ ادب فارسی است .

2) طولانی ترین ترکیب بند عاشورایی را با 4200 بیت در بر دارد .

3) طولانی ترین قصیده ی عاشورایی را با 6 بار تجدید مطلع در 314 بیت در خود جای داده است.

4) تنها اثری از قدما است که در سطح گسترده به نوحه و سینه زنی در قالب ها و ترجیعات روی اورده است.

5) سرشار از صور خیال عاشورایی است . زبان شعری این سراینده کاملا تصویری است .

این مقتل ارجمند را انتشارات فرتاب در تهران به تازگی  روانه ی بازار کرده است

 

شیوه ی شاعری فدایی

فدائی در سرودن مراثی خود را پیرو سبک محتشم کاشانی می داند.زبان فدایی در سروده‌ها،هموار و استوار است و ساده و روان و همین ویژگی سبب شده است بر شور و سوزناکی‌ سوگ سروده‌ها افزوده گردد،تا آنجا که گویا آسمان نیز با شنیدن آن،از دیدگان خون می‌بارد.

بس کن ای«محمود»،کاین طبع روان‌ خون روان سازد ز چشم آسمان

«فدایی»،با به کارگیری زبانی ساده و بهره‌مندی از طبع‌ روان در ذکر ستایش و مناقب و دلاوریهای سرور شهیدان و یادکرد حماسهء حسینی و نمایش صفوف و رویارویی‌ جنگاوران و تصویرگریها به خوبی،کار را به فرجام برده است. «فدایی»با نازش به نظم خود،بر آن است که رشتهء نظم او رشتهء پروین را از هم گسیخته است:

رشتهء نظم«فدایی»رشتهء پروین گسیخت‌          آسمان را داغ بر دل نظمش از اختر کشید

 

 نسخ متعددی که امروزه از آن‏ در دست میباشد اغلب دچار تحریفات و سقطاتی گردیده که با مقابله با چند نسخه تا اندازه‏ای که مقدور شد مورد تصحیح قرار گرفته و ذیلا با یکی از عزلیات او درج‏ میگردد.

دیوان فدایی مازندرانی در سال ۱۳۷۷ توسط دکتر  فریدون اکبری شلدره ای  تصحیح و منتشر شد.

 

 

تشنه لبان فرأت

احوال گل ز خار بپرس و ز من مپرس‏

نالیدن از هزار بپرس و ز من مپرس‏

پرسی برای چیست که پیچیده‏ای بخویش‏

 ز آن زلف تابدار بپرس و ز من مپرس‏

گوئی خمار کیست که کردت خمار و مست‏

ز آن چشم پر خمار بپرس و ز من مپرس‏

 از سوز آن گلو که شد از قحط آب خشگ‏

 از تیر آبدار بپرس و ز من مپرس‏

 از تیزی خدنگ که شد بر گلو فرو

 از طفل شیرخوار بپرس و ز من مپرس

اسوز درون تشنه لبان فرات را

از قلب داغدار بپرس و زمن مپرس‏

از زخم آن تنی که چو گل گشت چاک‏چاک‏

 از تیغ و تیر و خار بپرس و زمن مپرس‏

 از ماجرای آن تن و باریدن خدنگ‏

از ابر نوبهار بپرس و زمن مپرس‏

خواهی حکایتی اگر از زخم کاری‏اش‏

 از دشت کار زار بیرس و زمن مپرس‏

 یکجا شمار انجم و افلاک سبعه را

ا ز آن زخم بیشمار بپرس و زمن مپرس‏

حال سری که شدبه سر نیزه بلند

 رورو ز نیزه دار بپرس و ز من مپرس‏

یا رب سزای فعل بدم را بروز حشر

 از حب هفت و چار بپرس و ز من مپرس‏

از لطف حق گناه(فدائی)شود ثواب‏

آری شراب سر که برآید ز انقلاب

 

یک رباعی عرفانی

آن جان که بپای دوست از دست نشد

 آندل که بزلف یار پا بست نشد

آن سر که فدای عشق جانان نشدی‏

 در عین فنای ذات خود هست نشد

 

نسخه‌های دیوان فدایی

1-نسخهء خطی متعلق به آقای کوچک اعزّی

این نسخه با جلدی چرمین در حدود 400 صفحه و به‌ قطع وزیری است،که هر صفحهء آن به تقریب پانزده بیت‌ دارد.خط آن شکسته نستعلیق،نوع کاغذ روسی و به رنگ‌ قهوه‌ای سوخته می‌باشد.این نسخه با آنکه آغاز و انجام‌ ندارد،بر دیگر نسخه‌ها برتری دارد،به همین سبب در تصحیح و ویرایش کامل دیوان،این نسخه را،اساس قرار دادم،ابیاتی که در این جستار آورده شد،همه از این نسخه‌ بود،صفحات کتاب شماره نداشت،برای آسان شدن کار آن‌ را شماره‌گذاری نمودم.این نسخه تاریخ ندارد،امّا به دلایل‌ گوناگون کهن‌ترین نسخه می‌باشد.

2- نسخهء خطی متعلق به آقای محمّد ذلیکانی تلاوکی

این نسخه با جلدی از چرم،در قطع بیاضی و با خط شکسته نستعلیق،در سال 1265 قمری به خط ذو الفقار مشهور به آقا بزرگ تلاوکی نوشته شده است.(نوزده سال پس‌ از اولین نسخه).این نسخه از دید ارزش،پس از نسخهء اساس جای دارد.

3- نسخهء آقای حاج عبد الحسین ذلیکانی تلاوکی.

این نسخه در دو فتر،حدود سالهای 1350 خورشیدی به‌ همت آقای حاج عبد الحسین ذلیکانی گرداوری شده است. این نسخه تنها بازنویسی است،بی‌آنکه تصحیح انجام گیرد و حتی لغزشهای رسم الخط متن و خطاهای عروضی را هم به‌ همان سان بازنوشته‌اند،امّا به هر روی کار توان فرسایی را انجام داده‌اند و با خط بسیار زیبای نستعلیق آن را به نگارش‌ درآوردند.

 

این یک طرف، آن یک طرف

شمر و سنان، خنجر به کف، این یک طرف، آن یک طرف
در نوحه نی ،در ناله دف، این یک طرف، آن یک طرف

 

یک سو رها تیر از کمان، یک سو زنندش از سنان
یک سو ز تیغ جان ستان، این یک طرف، آن یک طرف

 

صف بهر جنگش می زنند، یک سو خدنگش می زنند
یک جا ز سنگش می زنند، این یک طرف، آن یک طرف...

 

آن از سرش افسر کشد، وین رختش از پیکر کشد
آن جوشنش از بر کشد، این یک طرف، آن یک طرف...

 

بر دورآن شه کشتگان، تن بر زمین، سر بر سنان
این غرقه خون، آن خون چکان، این یک طرف، آن یک طرف...

 

کلثوم و زینب، رو به رو، آشفته و ژولیده مو
این سینه زن، آن نوحه گو، این یک طرف، آن یک طرف

 

یک سو سکینه نوحه گر، یک سو رقیه خون جگر
این خشک لب، آن دیده تر، این یک طرف، آن یک طرف

 

این را دریده گوش بین، آن رفته دل از هوش بین
از ناله آن در جوش بین، این یک طرف، آن یک طرف

 

یک سو یتیمان در به در، یک سو غریبان خون جگر
این بی پدر، آن بی پسر، این یک طرف، آن یک طرف...

 

این در فغان، آن در خروش، آن همچو بلبل در سروش
این در غش و آن رفته هوش، این یک طرف، آن یک طرف

 

زنجیر و غُلّ آهنین، بر پای زین العابدین
در شیون آن، در ناله این، این یک طرف، آن یک طرف

 

قدّی نگون گشته ز زین، نخلی تپان اندر زمین
این ارغوان، آن یاسمین، این یک طرف، آن یک طرف

 

خونی روان گشته چو جو، سروی نگون گشته براو
غلتان سری مانند گو، این یک طرف، آن یک طرف...

 

عباس را بازو ز کین، افتاده بر روی زمین
این از یسار آن از یمین، این یک طرف، آن یک طرف...

 

ماهی تپان بر روی خاک، مهری به نیزه تابناک
این خون چکان،آن چاک‌چاک، این یک طرف آن یک طرف

 

اکبر سرش از تن جدا، قاسم ز خون بسته حنا
این هر دو تن، گلگون قبا، این یک طرف، آن یک طرف

 

این هر دو گل با رنگ و بو، والشّمس رو، واللیل مو
ابرو به ابرو، رو به رو، این یک طرف، آن یک طرف...

 

نظم« فدایی» با قلم، این لعل و آن شاخ بَقَم
این در نوا، آن در رقم، این یک طرف، آن یک طرف

 

 

امشب اگر فردا شود

از خون زمین دریا شود امشب اگر فردا شود
محشر همی برپا شود امشب اگر فردا شود

زانجم فلک لشکر کشد وز ماه نو خنجر کشد
دامن به خون اندر کشد امشب اگر فردا شود

خون از دم خنجر رود از تن به نیزه سر رود
دامن به خون اندر کشد امشب اگر فردا شود

دامن فلک پرخون کند خون عرصه را گلگون کند
دل دیده را جیحون کند امشب اگر فردا شود

از پشت زین، سلطان دین غلتد چو ماهی بر زمین

بُرَّد سرش شمر لعین امشب اگر فردا شود

از جور چرخ واژگون از ذوالجناح غرقه خون

زین می‌شود در برنگون امشب اگر فردا شود

تن جمله بی‌سر می‌شود سر بر سنان بر می‌شود
آشوب محشر می‌شود امشب اگر فردا شود

عباس از توسن فتد دستش جدا از تن فتد
چون گل در این گلشن فتد امشب اگر فردا شود

از ضرب تیر و تیغ کین اکبر فتد از پشت زین
صد پاره چون گل بر زمین امشب اگر فردا شود

آتش زند بر خیمه‌ها شمر لعین بی‌حیا
سیلی زند بر طفل‌ها امشب اگر فردا شود

 

منبع:

1-      دیوان فدایی مازندرانی - تصحیح فریدون اکبری شلدره ، ۱۳۷۷ چاپ اسوه

2- دانشوران ساری ، حسین اسلامی ، ساری ، پژوهش های فرهنگی ، 1379

3- شعرای مازندران و گرگان، علی زمانی شهمیرزادی ، احمدی ،1371

4- طاهری شهاب، سید محمد ، «مجله ارمغان » دوره سی ام، تیر و مرداد 1340 - شماره 4 و 5 - از 204 تا 208)

     5- فریدون اکبری شلدره ،«مجله وقف میراث جاویدان » پاییز 1373 - شماره 7 (از صفحه 138 تا 144)