آمار رسمی درباره تعداد زنانی که رحم خود را اجاره می دهند وجود ندارد.آنان افرادی هستند که بخاطر مشکلات مالی و برای تامین هزینه زندگیشان اقدام به این کار می کنند. در این نقل و انتقال هیچ مدرک و سندی رد و بدل نمی شود. در موارد زیادی عملیات انتقال با واسطه انجام می گیرد. یعنی مادر اصلی هیچگاه نام و نشانی از مادر بعدی فرزندش را نمی داند . او در ازای دریافت مبلغی معین فرزندی را در رحم خود پرورش می دهد و تا زمان به دنیا آوردنش مادر محسوب شده و بعد از آن دیگر هیچ نسبتی میان آنان باقی نمی ماند. هر چند در برخی موارد اجاره دهندگان در پایان راه از معامله ای که انجام داده اند  پشیمان شده و از واگذاری نوزاد متولد شده استنکاف می کنند اما بیشتر این معاملات به سرانجام می رسد و نوزاد با هویت مادر و خانواده جدید زندگی خود را آغاز می کند. به دلیل غیر قانونی بودن این کار، آمار رسمی در این میان وجود ندارد اما این اتفاق واقعیتی تلخ از وجود معاملات پنهانی برای خانواده هایی است که توان بدنیا آوردن فرزند را ندارند.

اجاره رحم يکی از روش های درمان ناباروری است که طی سال های اخير در ايران گسترش پيدا کرده است.

اجاره رحم، انتقال يک يا تعداد بيشتری از جنين های حاصل از لقاح تخمک و اسپرم زوج نابارور به رحم يک زن ديگر است . در اين حالت فرد اجاره دهنده رحم، تنها يک ميزبان برای جنين می باشد و از نظر ژنتيکی هيچ گونه مشارکتی با جنين حاصله ندارد.

گفته می شود که خانواده ها و زنان اجاره دهنده رحم نبايد با هم تماس داشته باشند.

زوج هايی که دست به اين کار می زنند، همسرانشان بدون رحم هستند يا به دلايلی رحم شان با جراحی برداشته شده است و يا اينکه به دليل بيماري های مختلف مثل ديابت، بيماری قلبی، فشار خون يا بيماريهای بدخيم قادر به حمل جنين نيستند.

در واقع در اجاره رحم، اسپرم پدر با تخمک مادر در محيط آزمايشگاهی لقاح داده می شود و جنين حاصله در رحم زن ديگری که قابليت بچه دار شدن را داشته باشد جايگزين می شود و نوزاد متولد شده خصوصيات ژنتکی پدر و مادر خود را به ارث می برد.

البته به گفته پزشکان، اگر چه فرد حامل جنين از لحاظ چهره و به لحاظ فيزيکی و ژنتيکی تاثيری بروی جنين نمی گذارد، از لحاظ روحی و روانی تا حدی می تواند بر جنين تاثير گذار باشد.

زوج هايی که خواهان اهداء جنين هستند از لحاظ پزشکی بايد نسبت به وضعيت بيماری های عفونی نظير مثبت بودن HIV، بيماری های ويروسی، ژنتيکی و سلامتی جسمانی مورد بررسی قرار گيرند و در صورت عدم مشکل در اين زمنيه ها از جنين های آنها استفاده شود.

*اکرم: چاره ای جز اجاره دادن رحمم ندارم

در يکی از اين مراکز، زنی از مدتی پيش روی نيمکت کنار در نشسته، زنی سی و چند ساله، با اندامی لاغر و تقريبا نحيف، بزک کرده با صورتی رنگ باخته و ماتيک قرمز.

چادر مشکی به سر دارد بلند قد، پيراهنش شبيه کيسه است: دو رديف چين در جلو با يقه ای پهن و دامنی سجافدار و گشاد، با مغزی های افقی به رنگ عنابی، چادرش را که باز و بسته می کند به پيراهنش کمربند دارد، که البته از ريخت می اندازدش، اين پيراهن در واقع به او جلوه ای ابدی بخشيده است. مردی با کفش های خاک گرفته مدام می آيد بالای سر زن و بر می گردد. لابد شوهرش است. رحم اين زن قرار است اجاره داده شود.

اکرم ۳۵ يا ۳۶ ساله است. سه تا بچه دارد. وقتی به خانه اش وارد می شوم دختر ۷ ساله اش وسط اتاق در حال نماز خواندن است. ازش می پرسم برای چه نماز می خواندی؟ می گويد: دعا می کنم که خدا پول بده.

اکرم حال خوشی ندارد. رنگ پريده تر و آشفته تر از زمانی است که او را در مرکز درمان ناباروری ديدم . جويای حالش می شوم.

اکرم می گويد: نمی دانم چه کنم. نگرانم . نگران زندگيم. تا کی می توانيم ادامه دهيم!

شوهرش ديابت دارد صورتش باد کرده است. شغلش آزاد است؛ رنگ کار چوب. با ۲۵ سال سابقه کار بيمه هم نيست. بيش از دو سال است که از کار افتاده و هزينه درمان و زندگی اش را برادر و دوستانش تامين می کنند.

اکرم می گويد: چاره ای جز اجاره دادن رحمم ندارم. زندگيم در دو سال اخير به نابودی کشيده شده. يک آب خوش از گلوم پايين نرفته. دختر بزرگم بايد شوهر کند و دانشگاه برود، پسرم خرج دارد، اين دختر کوچک هم که کلاس اول است. نمی شود بدون پول زندگی کرد. شوهرم سالها کار کرده و اين اوضاع و احوال ما است حالا من کاری از دستم بر می آيد که برای زندگی ام انجام دهم.

می پرسم: مگر شوهرت در طی ۲۵ سال ، قسمتی از بدنش را برای تامين هزينه های خانواده اجاره داده که تو می خواهی اين کار را انجام دهی؟

می گويد: کاری از من ساخته نيست تنها می توانم بچه درست کنم.

مهدی، شوهر اکرم می گويد: ۹ ماه بچه در شکم زن من است. ما با او انس می گيريم و بعد ولش می کنيم بره .. او بهر حال بچه منه و ما فکر می کنيم بچمون مرده. اگر اين فکر را نکنم بايد برم دنبالش. اين پول ما را به عرش نمی رساند. يک نمره از زير صفر می کشد بالا.

مهدی ۴۳ سال دارد و نمی تواند زياد حرف بزند و بنشيند. می پرسم آيا همسايه ها فاميل و يا بچه هايتان از جريان مطلع هستند.

می گويد: هيچ کس چيزی نمی داند. بچه که به دنيا بیاید می گوييم مرده. اين رازی است بين من و زنم.

*بايد بچه دار شوم

در مدت زمانی که در يکی از اين مراکز پرسه می زنم بيش از ۵۰۰ زن و مرد منتظر ايستاده يا داخل اتاق ها رفته و برگشته اند. زنی ۳۵ ساله کنارم نشسته، ۱۵ سال است که ازدواج کرده و يک فرزند دختر دارد اما ديگر بچه دار نمی شود. می گويد: دکترها گفتند ايراد از شوهرم است.

می پرسم: تو که می توانی بچه دار شوی، نمی توانی!

با لبخند می گويد: منظورت اينه که ترکش کنم؟.

ديگری زن ترکمنی است که مطمئن است با سپری کردن دوره درمان بچه دار می شود. او به افراد منتظر در سالن اشاره می کند و می گويد: اينهمه آدم بچه می خواهند من هم يکی مثل بقيه! بايد بچه دار شوم. خانواده شوهرم دارند طلاقم می دهند، پسر خاله ام (شوهرش) را ازدست می دهم.

*مشکلات اجاره دهندگان رحم

در بعضی از مراکز ناباروری، مسئولين و پزشکان معمولا درباره روش درمان ناباروری با شيوه "رحم اجاره ای" حرف می زنند ولی از زنان اجاره دهنده، مسائل و مشکلات آنها سخنی به ميان نمی آيد. می گويند اجاره رحم يکی از بهترين شيوه های درمان ناباروری است و خانواده های بسياری را صاحب بچه کرده است و استقبال از آن زياد است.

آنها ادعا می کنند که تبعات پزشکی اين شيوه را در زنان اجاره دهنده بررسی کرده و مشکلی وجود ندارد علاوه بر آن اين زنان تحت مراقبت و مسئوليت اين مراکز هستند.

زوج هايی که خواهان اهداء جنين هستند در مورد بيماری های عفونی بايد مورد آزمايش قرار بگيرند.

*شرايط زن اجاره دهنده رحم

قبل از هر انتقال جنين خانواده زن اجاره دهنده بررسی شده و با بچه های زن نيز گفتگوهايی انجام می شود.

اکثريت اين زن ها در طی دوران بارداری به بچه وابسته شده و عشق می ورزند. اما مسئله مهم برای خانواده اجاره دهنده، مشکلات اقتصادی شديد است که به اين شکل فراقتی حاصل شده و وضعيت خانواده بهتر می شود.

*بازار سیاه، رحم اجاره‌ای را هم در برگرفت

وقتی موضوع رحم اجاره‎ای مطرح می‏شود، خواه‌ناخواه مانند هر اتفاق پزشکی دیگری، حرف بازار سیاه و دلالان هم به وسط می‏آید. دلالانی که البته نام خود را «واسط» گذاشته‏اند. واسط‌ها کارشان شناسایی و معرفی زنانی است که 9 ماه نقش مادر جایگزین را برای زوج‎های ناباروری که از همه‎جا ناامید شده‏اند، ایفا می‎کنند. کسانی که از شروع تصمیم‎گیری تا تحویل دادن کودک به آغوش گرم خانواده در کنارشان هستند. واسطان این عمل را برای هر دو طرف قضیه برد-‌برد می‎دانند. زوج متقاضی به بچه‎ می‏رسند، زن اجاره‌دهنده به پولش و البته واسط هم با استفاده از نیاز هر دو طرف پول خوبی به جیب می‏زند.

*تجارت خانوادگی

 از پشت تلفن با اشتیاق صحبت می‌کنند. مشاوره انواع مشکلات ناباروری و معرفی متخصصان زنان و زایمان از کارهای حاشیه‎ای آنهاست. تخصص اصلی‌شان اما واسطه‎گری یا به قول خودشان، استفاده از گامت واسط است. اغلب واسطانی که هدایت‌کننده این تجارت نون و آب‎دارند، یا مدتی برای پزشکان زنان و زایمان کارکرده‌اند یا خودشان قبلاً مادر جایگزین بودن را تجربه کرده‎اند و بعد از آن‎که چم‌وخم کار دست‌شان آمد، با سازمان‎دهی کردن زنان دیگر، کسب‌وکار خود را راه انداخته‎اند: «من خودم دو بار رحمم را اجاره داده‎ام. الآن هم 10سال است توی این کار هستم و واسطه‎گری می‎کنم.»

خانم «مینا» واسطه‎گر گزارش ما، شرط اولیه برای گامت جایگزین بودن را سلامت مادر می‏داند. واسطان باید از هر نظر خیال پدرومادرهای متقاضی را راحت کنند تا به بیماری‌های واگیرداری مثل ایدز یا هپاتیت مبتلا نباشند. برای این کار هم هر واسطی روش خاص خودش را دارد. بعضی از آن‌ها، آزمایش‌های دوره‌ای مادر جایگزین را رو می‌کنند، بعضی هم فقط با آشناها کار می‌کنند. مینا تعریف می‏کند: «من فقط با آشناها کار می‌کنم. دوستانم، دخترخاله، دخترعمه‌های خودم گامت‎های من هستند. اگر کسی هم از طرف آشنا معرفی شود که من نشناسمش باید صلاحیتش برای من ثابت شود، هر چه باشد، سلامت جنین برای ما مهم است.»

تعرفه ثابت و مشخصی از طرف وزارت بهداشت برای اجاره رحم تعریف ‌نشده است، قیمت ثابتی هم برای رحم اجاره‌ای وجود ندارد اما معمولاً قیمت پایه از 30میلیون تومان شروع می‌شود: «بعد از انجام آزمایش‌ها و تاییدهای اولیه، برای انتقال 2 میلیون تومان به واسط داده می‌شود. در زمان قرارداد بستن 2 میلیون تومان، موقع شنیدن قلب جنین 5/1میلیون تومان، در سه‌ماهگی 3 میلیون تومان، 5 ماهگی 3 میلیون تومان دیگر و در 7 ماهگی هم 5/2میلیون تومان زوج متقاضی باید به گامت واسط بدهند. بعد از زایمان هم بقیه پول توافقی داده می‌شود.»

زوج متقاضی باید مراقب خورد و خوراک مادر جایگزین و جنین‌شان هم باشند، واسط تعریف می‏کند: «نفقه از ماهی 400 هزار تومان شروع می‌شود. سقفش هم 700 هزار تومان است. حالا اگر وضع مالی گامت واسط بد باشد، ممکن است که زوج کمک بیشتری هم بکنند، مثلاً تهیه خانه برای گامت جزء بند قراردادی ما نیست ولی من خودم چند مورد داشتم که چون خانه‌ای که گامت در آن زندگی می‌کرده، مناسب نبوده، زوج متقاضی برایش خانه هم اجاره کرده بودند.» اغلب مادرانی که «آی‎وی‌اف» می‏کنند، دوقلو به دنیا می‏آورند. اگر بچه دوقلو باشد به این هزینه‌ها اضافه می‌شود. مینا توضیح می‎دهد: «اگر بچه دوقلو باشد -که اغلب هم همین‌طور است- ما دیگر هزینه‌ها را دو برابر نمی‌کنیم. 6 میلیون تومان به قیمت توافقی اضافه می‌شود، مثلاً می‌شود 40 میلیون. به‌اضافه اینکه به نفقه هم 200 هزار تومان اضافه می‌شود.»

با یک حساب سرانگشتی، هزینه‌های دارو، آمپول تا هزینه لقاح مصنوعی، هزینه زایمان، هزینه نفقه مادر جایگزین تقریباً 60 میلیون تومان تا 70 میلیون تومان برای متقاضیان آب می‌خورد. البته نباید خوش‌خدمتی واسطان را هم فراموش کرد. مینا می‎گوید: «وقتی‌که صدای قلب جنین شنیده شد، پدر و مادر بچه باید حق واسطه‌گری ما را بدهند که فقط چهار میلیون تومان است.»

*کار ما قانونی است

مساله مهم در رحم اجاره‌ای که ممکن است خیلی از زوج‎های نابارور را دچار تردید کند، تحویل ندادن بچه پس از تولد توسط مادر جایگزین است. واسطان از این نظر هم روش‌های خود را دارند، بعضی‌ از آنها، از لحظه انتقال جنین به رحم گامت تا لحظه به دنیا آمدن کودک مثل یک بادیگارد در کنارش هستند، برخی هم با قراردادهای سفت‌وسخت دست هر دو طرف را می‌بندند تا هم زوج متقاضی و هم گامت هیچ‌کدام نتوانند معامله را فسخ کنند: «روز قرارداد هر دو طرف در دفتر یک وکیل جمع می‌شوند و قرارداد امضا می‌کنند تا همه‌چیز قانونی باشد. اگر هم در وسط کار چه گامت و چه پدر و مادر بچه معامله را فسخ کرد، باید خسارت بدهند. حالا فرقی ندارد اگر گامت وسط کار پشیمان شد، تمامی هزینه‌ها، به‌اضافه خسارت برعهده اوست.

اگر هم پدر و مادر بچه پشیمان شدند هم همین‌طور باید خسارت بدهند.» مساله مهمی که این روزها راه واسطان را وارد مرحله دیگری کرده‏ است؛ مساله توریسم درمانی است، مساله‎ای که کسب‏وکار آنها را بین‏المللی کرده‏ است. کار آنها مرز نمی‌شناسد. حالا فرقی هم ندارد، زوج نابارور در داخل کشور باشد یا در خارج از مرزها، روی کمک واسطان برای بچه‌دار کردن خانواده‌ای می‎توان حساب کرد، مینا توضیح می‎دهد: «الآن یک موجی پیداشده که کشورهای همسایه دوست دارند بچه‎شان توی رحم یک زن ایرانی رشد پیدا کند. اعتقاد دارند که زنان ایرانی قوی‌ترند. به هر حال ما به آنها کمک می‌کنیم. من خودم حتی یک زوج متقاضی داشتم که ساکن انگلیس بودند. وکیل‌شان آمد کارهایشان را انجام داد. بعد از 9 ماه هم بچه را تحویل گرفت و رفت.» با تمام مراقبت‏های واسطان اما، ممکن است در طول زمان بارداری بچه از بین برود، در آن موقع زوج متقاضی دست‌شان از داشتن بچه کوتاه می‌ماند. واسطان فکر اینجایش را هم کرده‌اند، مینا تعریف می‏کند: «در 70 درصد مواقع مشکلی پیش نمی‌آید و بچه سالم می‌ماند اما برای آن 30 درصد بقیه ما راه چاره داریم. اگر بچه از بین رفت گامت دیگری معرفی می‌کنیم. ما اجازه نمی‌دهیم زوجی دست خالی از پیش ما برود. راستی دو تا گامت جوان و سرحال دارم که 100 درصد جواب می‌دهد. مشتری سراغ نداری؟! حیف می‌شودها!»

*قانون چه می‏گوید؟

نخستین‌بار در سال 1976 در آمریکا بود که وکیلی به‌نام نوئل کین بین یک زوج نابارور و یک مادر جایگزین قرارداد بست تا پس از به‌دنیا آمدن بچه، نوزاد به پدر و مادری که او را خریده بودند، برسد. در ایران اما هنوز قانونی که مختص رحم اجاره‎ای باشد وجود ندارد. بنابراین اغلب حقوقدانان به ماده قانون‎های مشابه رجوع می‎کنند. از طرف دیگر، بر طبق قانون اساسی کشورمان، درصورتی‌که عملی در قانون به جزء تفسیر نشده باشد، این ولی‌فقیه است که باید گره از این مشکل باز کند. نظر فقها درباره رحم اجاره‏ای متفاوت است. در مواجهه با رحم اجاره‏ای سؤالات زیادی وجود دارد اما مشهورترین آنها درباره جایز بودن یا نبودن، مالکیت فرزند، ارث و محرم بودن است. نظرات فقها در این‌باره البته متفاوت است. آیت‎الله العظمی خامنه‎ای رهبر معظم انقلاب درباره احکام رحم اجاره‏ای می‏فرماید: «این کار فی‌نفسه اشکال ندارد ولی باید از مقدمات حرام از قبیل نگاه، لمس حرام و غیر آنها اجتناب شود. به‌هرحال درصورتی‌که با این روش کودکی به دنیا بیاید ملحق به شوهر زنی که صاحب رحم است نمی‌شود بلکه ملحق به صاحب نطفه و به زنی است که صاحب تخمک است.»

آیت‎الله مکارم شیرازی نیز در مواردی موافق این عمل است: «این امر ذاتاً جایز است ولی چون غالباً مستلزم نگاه و لمس حرام است جز در موارد ضرورت جایز نیست. این فرزند متعلق به صاحبان نطفه و با آنها محرم است و از آنها ارث می‎برد و در مورد جانشین به ‌منزله فرزند رضاعی است بلکه از آن در بعضی جهات اولویت دارد چراکه تمام گوشت و استخوان او از وی روییده است بنابراین حرام است که بعداً با آن زن و فرزندان او ازدواج کند اما ارث نمی‎برد.» البته بعضی از فقها هم ‌نظر مساعدی در این‌باره ندارند. آیت‎الله بهجت در رساله خود می‏فرماید: «این کار حرام است و فرزند ملحق به صاحب نطفه است و نسبت به صاحب رحم احتیاط مناسب، ترک نشود.» آیت‎الله تبریزی نیز در این‌باره می‎فرماید: «عمل مذکور جایز نیست، واجبات هم باطل است.» خارج از قانونی بودن یا نبودن این عمل، مساله‏ای که می‏تواند در آینده مشکل‎ساز باشد، مشکلات روحی است که می‏تواند برای گامت جایگزین و حتی فرزند به دنیا آمده به‌وجود بیاید، نتیجه‏ای که شاید تأمل‌برانگیز باشد.

*فرد حامل جنین نباید اعتیاد به مواد مخدر داشته باشد

صدیقه اسماعیل‌زاده متخصص فلوشیپ نازایی اظهار کرد: روش جایگزین رحم اجاره‌ای در باروری افرادی که مشکلات رحمی دارند موثر است.

وی تصریح کرد: مشکلات رحمی یکی از علل فراوان ناباروری است و هر زنی  که به‌علل مختلف به‌عنوان مثال بیماری‌های مادرزادی یا اکتسابی فیبروم‌های متعدد، چسبندگی‌های داخل رحم و ...، فاقد رحم سالم باشد، کاندیدای دریافت رحم اجاره‌ای است.

متخصص فلوشیپ نازایی افزود: در مواردی که زن دچار سقط‌های مکرر بدون علت می‌شود می‌تواند از رحم جایگزین استفاده کند.

اسماعیل‌زاده تصریح کرد: کاربرد دیگر رحم اجاره‌ای در مورد زنانی است که به‌علت بیماری‌های دشوار مانند مشکلات قلبی، کلیوی شدید و یا ... بارداری برای آن‌ها خطرناک و موجب تشدید بیماری می‌شود.

وی در خصوص چگونگی انجام این روش گفت: اسپرم پدر با تخمک مادر در محیط آزمایشگاه لقاح داده می‌شوند و جنین مزبور در رحم فرد دیگری که قابلیت بچه‌دار شدن را داشته باشد، جایگزین می‌شود و نوزاد متولد شده ویژگی‌های ژنتیکی پدر و مادر خود را به ارث می‌برد.

متخصص فلوشیپ نازایی اظهارداشت: این عمل جنبه قانونی دارد و از نظر شرعی مادر جانشین حکم مادر رضاعی را دارد.

اسماعیل‌زاده درباره شرایط فرد حامل گفت: فرد حامل جنین رحم جایگزین باید از نظر روحی و جسمی دارای سلامت کامل باشد، حداقل یکبار بارداری موفق را تجربه کرده و بیماری‌های عفونی، ایدز، هپاتیت و سل نداشته باشد.

وی ‌همچنین با بیان این‌که فرد حامل جنین نباید اعتیاد به مواد مخدر و یا عادت به مصرف دارو داشته باشد، خاطرنشان کرد: آمادگی روحی و روانی مناسب و رضایت همسر برای پذیرش این مسئولیت مهم است و فرد حامل می‌تواند از بستگان نزدیک و درجه یک زوج نابارور نیز باشد.

اسماعیل‌زاده خاطرنشان کرد: زوج‌هایی که از نظر مالی وضعیت مناسبی ندارند اما سلامت روحی و جسمی مناسب داشته و فرزند سالم به دنیا آوردند، می‌توانند با توافق زوجی که کاندید دریافت رحم اجاره‌ای است، به‌عنوان حامل یا رحم جایگزین همکاری کرده تا علاوه بر شرکت در این امر خداپسندانه، با توافق دو طرف از مزایای مالی نیز برخوردار شوند، که این امر در بسیاری از مراکز انجام می‌شود./هارش