انعکاس شمال، سرویس اجتماعی: باوجود بارش خوب باران در استان‌های شمالی، این مناطق نیز در ردیف استان‌هایی قرار دارند که احتمالاً برای کشاورزان با مشکل روبرو خواهند شد. برخلاف سال‌های گذشته که شالی‌کاران به کشت دوم در اراضی خود ترغیب می‌شدند، این بار حتی جهاد کشاورزی استان تأکید کرد که فصل آماده‌سازی اراضی برای کشت از بهار به زمستان تغییر یابد تا شاید با این تدابیر در دوئل باکم آبی سربلند سال را به پایان برسانیم.

بر اساس آمارهای اعلام‌شده تاکنون تنها 8 درصد از آب‌های سطحی در شهرهای مختلف استان مهارشده‌اند و بقیه به هدر می‌روند. در روزهای پایانی دوره نخست دولت احمدی‌نژاد بود که کریمی استاندار وقت مازندران برای مهار آب‌های سطحی راهکارها و بودجه‌ای ارائه داده و تأکید کرده بود راه ورود به توسعه‌یافتگی در همه عرصه‌های کشاورزی که مازندران در آن به‌عنوان قطب کشوری اعلام‌شده است، به سرانجام رساندن همه پروژه است اما اکنون بعد از سال‌های طولانی بازهم در بر همان پاشنه می‌چرخد.

استان‌های شمالی باوجوداینکه نسبت به دیگر مناطق کشور پرباران‌ترند اما به دلیل عدم مدیریت صحیح با کمبود آب بخصوص در فصول گرم مواجه هستیم. از طرفی علی‌رغم کاهش شدید میزان بارندگی و همچنین تغییر رژیم باران، با کمترین میزان بارندگی شاهد آب‌گرفتگی شدید خیابان و معابر در نقاط مختلف استان‌ها می‌شویم. علی‌رغم داشتن منابع عظیم آبی مثل رودخانه‌ها، سدها همچنین هم‌جواری با دریا شاید تصور کم‌آبی مازندران، گلستان و گیلان به‌دوراز ذهن باشد اما این واقعیتی انکارناپذیر است که در بعضی نقاط استان کم‌آبی به مرز بحران رسیده است.

یکی از راه‌های پیشگیری از معضل کم‌آبی مهار آب‌های سطحی است که متأسفانه در این حوزه بعد از گذشت سال‌ها هنوز نتوانستیم به حد مطلوب برسیم.

*چالش زیست‌محیطی عامل تأخیر در احداث سدها

محمدابراهیم یخ کشی مدیرعامل آب منطقه‌ای مازندران است. او دراین‌باره اعتقاد دارد که میزان پتانسیل آب‌های سطحی استان حدود 4.5 میلیارد مترمکعب است که از این مقدار حدود 2.4 میلیارد مترمکعب معادل 56 درصد بهره‌برداری می‌شود. در کشور کمی بیشتر از پتانسیل آب‌های سطحی استفاده می‌شود. تفاوت مازندران با مناطق دیگر در این است که عمده آب‌های سطحی مصرفی در استان به‌صورت ذخیره نشده هستند که از رودخانه آبگیری می‌شوند.

یخ کشی افزود: آب سطحی ذخیره و مهارشده در استان حدود 9 درصد به‌وسیله سدها و 8 درصد به‌وسیله آب‌بندان ها تأمین می‌شود که درمجموع 17 درصد معادل 750 میلیون مترمکعب است. در کشور میزان مخزن ایجادشده حدود 40 درصد پتانسیل آب‌های سطحی است.

وی تصریح کرد: ازنظر میزان ذخیره‌سازی آب به‌وسیله سدها در استان حدود 31 درصد فاصله‌داریم. شرایط اقلیمی، رژیم آبی رودخانه‌ها از دلایل اصلی این اختلاف با میزان کشوری مهار آب‌های سطحی است. درگذشته جریان رودخانه‌ها در فصول کشاورزی زیاد بوده ولی امروزه رژیم آب تغییر کرده و در زمان کشاورزی آب کمتری در رودخانه‌ها موجود است و برای همین ما نیاز به سد یا مخزن را بیشتر احساس می‌کنیم.

 این مسئول خاطرنشان کرد: برای تأمین آب شرب درگذشته از آب‌های زیرزمینی استفاده می‌شد و لذا نیاز به آب‌های سطحی و ذخیره‌سازی و دوم مسئله مالی و بودجه‌ای احتمالاً دو دلیل عمده عقب‌ماندگی تاریخی مازندران در بحث مهار آب‌های سطحی نسبت به میزان کشوری است.

مدیرعامل آب منطقه‌ای مازندران اظهار کرد: سدها عامل مهار آب‌های سطحی هستند. این ساختمان‌ها ازنظر ظاهر و ساخت پیچیده و مبهم هستند. از چالش‌های مهم احداث سدها، شرایط محیطی، جنگل، مجوز زیست‌محیطی، تأمین مالی احداث ... است

 یخ کشی بابیان اینکه چالش زیست‌محیطی عامل تأخیر در شروع احداث سد است افزود: برای رفع آن، فرایند ساخت و جانمایی را سازگار با شرایط زیست‌محیطی و اعمال خسارت کمتر و جبران خسارت‌های وارده است کرده‌ایم. به‌عنوان‌مثال احداث جنگل جایگزین و رهاسازی نیاز آبی زیست‌محیطی اکوسیستم پایین ازجمله مواردی است که امروزه در احداث سدها دیده می‌شود.

وی به مجموعه‌ای از سازمان‌ها که در احداث سدها همکاری دارند اشاره کرد و گفت: محیط‌زیست، منابع طبیعی، استانداری و صنعت و معدن، استانداری معمولاً در حل مسائل در کنار آب منطقه‌ای است. سایر دستگاه‌ها نیز ازجمله راه و شهرسازی، برق و... همکار و همیار در فرایند احداث سدها هستند.

مدیرعامل آب منطقه‌ای استان اعلام کرد: در حال حاضر سهم آب‌های سطحی در بخش شرب مازندران کمتر از 10 درصد است اما در برنامه‌ریزی به‌عمل‌آمده در درازمدت میزان سهم آب‌های سطحی در تأمین آب شرب به 70 درصد خواهد رسید.

یخ کشی افزود: میزان آب‌های سطحی مصرفی در بخش کشاورزی حدود 83 درصد یعنی 2 میلیارد مترمکعب است. میزان آب تجدید پذیر در استان حدود 6 میلیارد مترمکعب است که 4.5 میلیارد مترمکعب در سال بهره‌برداری می‌شود.

وی تشریح کرد: از کل مقدار آب‌های تجدیدشونده 56 درصد معادل 3.4 میلیارد مترمکعب بره برداری می‌شود. سهم آب‌های سطحی از کل منابع آب و نیز آب قابل بهره‌برداری حدود 70 درصد است و 30 درصد مابقی آب‌های زیرزمینی هستند.

 این مسئول در ادامه گفت: برنامه دوساله برای مهار آب‌های سطحی دیده‌شده و در حال اجرا است که مهار آب‌های سطحی به‌وسیله سدها از 9 درصد فعلی به 40 درصد در آینده برسد.

وی تشریح کرد: هم‌اینک با تکمیل و احداث سدهای گلورد، البرز و هراز و سیستم ... حجم آبی معادل 1020 مترمکعب و مهار آب به 32 درصد افزایش خواهد یافت. با احداث 10 سد دیگر به 40 درصد خواهد رسید.

 یخ کشی اعلام کرد: در سال 97 دو سد ظالم رود و کسیلیان ان‌شاءالله شروع و سدهای سجاد رود، آزار رود و ... هم‌اینک با اولویت در حال مطالعه هستند.

 مدیرعامل آب منطقه‌ای مازندران اظهار داشت: تأمین مالی مطالبات و اجرای سدها با توجه به تعداد پروژه‌ها ازجمله محدودیت اراضی، احداث و مطالعه سدها است. به‌علاوه اخذ مجوزهای مختلف با توجه به شرایط محیطی مازندران و موضوعاتی همچون تملک اراضی ازجمله دیگر موارد مهم اجرای سدها می‌باشند.

وی با اعلام اینکه علاوه بر احداث سدهای مخزنی، تعداد 5 سد لاستیکی و تعدادی آب‌بندان نیز د ر حال بازسازی و مطالعه‌اند، گفت: این سدها برای تأمین آب شرب شهرها و روستاها، تأمین آب کشاورزی و نیز تأمین آب زیست‌محیطی رودخانه‌ها، شیلاتی و همچنین تولید برق هدف‌گذاری شده‌اند. کنترل سیلاب نیز از دیگر اهداف این سدها بوده و کارکردهای گردشگری نیز از دیگر ویژگی‌های این سدها هستند.

*یکی از چالش‌های مهم مهار آب‌های سطحی چگونگی تأمین مالی است

علی نبیان معاون عمرانی استانداری مازندران نیز در این خصوص عنوان کرد: اصولاً برنامه‌ریزی آب درازمدت بوده و علی‌رغم تدوین برنامه داده‌های موردنیاز برای برنامه‌ریزی مستلزم ارائه نیاز آبی همه دستگاه‌های ذینفع می‌باشند؛ بنابراین تهیه برنامه آمایش سرزمین ضرورت اجتناب‌ناپذیر در امر مهار آب‌های سطحی در قالب مدیریت تقاضا است.

 نبیان با ذکر این نکته که طرح‌های آبی عموماً زیربنایی می‌باشند گفت: برای اجرایی کردن این طرح‌ها تأمین مالی نقشی تعیین‌کننده دارد. یکی از چالش‌های مهم مهار آب‌های سطحی چگونگی تأمین مالی هست.

وی افزود: تداخل محدوده طرح‌های مهار و ذخیره آب‌های سطحی با عرصه‌های منابع طبیعی و حوزه‌های محافظت‌شده زیست‌محیطی و حتی غیر حفاظتی موجب تعارض منافع بوده که این امر هم خود موجب تأخیر زمان مطالعه و بعضاً اجرا می‌شود.

معاون عمرانی استانداری مازندران حداکثر ظرفیت آب‌های سطحی قابل تنظیم استان را در خوش‌بینانه‌ترین وضعیت،35 تا 40 درصد اعلام کرد و گفت: ظرفیت مهار و تنظیم منابع آب‌های سطحی به‌واسطه ویژگی توپوگرافی مازندران و شیب تند رودخانه‌ها است و امکان تنظیم همه ظرفیت تولید منابع آب‌های سطحی مقدور نیست.

نبیان تأکید کرد: همه دستگاه‌های ذینفع مکلف به ارائه برنامه نیاز آبی در قالب طرح توسعه با افق بلندمدت سازمانی بوده تا برنامه‌ریزی منابع آب به نحو مطلوب امکان‌پذیر شود.

این مسئول با اشاره به تغییر رژیم بارندگی استان خاطرنشان کرد: الگوی کشت متناسب با رژیم بارندگی منطقه باید در دستور کار قرار گیرد به‌نحوی‌که آب موردنیاز آن‌ها با میزان بارش دوره‌های بارندگی قابل تأمین شود.

وی با تأکید بر اینکه احداث سد با لحاظ ضوابط و معیارهای پایدار برای توصیه استان ضروری است، افزود: در این رابطه با دستگاه‌های ذینفع لزوماً همکاری لازم را با وزارت نیرو و آب منطقه‌ای داشته باشند به‌ویژه اینکه قالب سدهای در دست احداث دارای کاربری با ماهیت شرب هستند.

نبیان مهم‌ترین مانع در پروسه مهار آب‌های سطحی استان را مسئله جذب سرمایه‌گذار دانست و گفت: عمدتاً مناطق ما برای سرمایه‌گذار جاذبه ندارد.

معاون عمرانی استاندار افزود: عدم تأمین مالی و تأمین به هنگام اعتبار، عدم همکاری دستگاه‌ها، ضرورت اصلاح الگوهای کشت و جلوگیری از کشت مجدد، کاهش روان آب‌ها و ضرورت مهار و ذخیره ظرفیت‌های موجود و عدم نقدینگی موجب کند شدن برنامه عملیات اجرایی به‌خصوص سدها می‌شود.

وی به دستگاه‌های مؤثر در سرعت بخشیدن به مهار آب‌های سطحی اشاره کرد و گفت: منابع طبیعی، اداره زیست‌محیطی و جهاد کشاورزی اثرگذار هستند. منابع طبیعی به لحاظ واگذاری عرصه موردنیاز و صدور مجوز ارزیابی زیست‌محیطی جهاد کشاورزی به لحاظ اصلاح الگوی کشت و همچنین بهبود شرایط و افزایش راندمان آبیاری.

این مسئول بابیان اینکه تأمین آب شرب شهرها و روستاهای استان از منابع آب‌های زیرزمینی تامی می‌شود تصریح کرد: حداکثر 24 میلیون مترمکعب از ظرفیت‌های آب سطحی تصفیه و مصرف می‌شود که این میزان معادل 10 درصد است.

وی در پایان اظهار امیدواری کرد در برنامه میان‌مدت و بلندمدت در سال‌های 1425 و 1440، به ترتیب، 500 میلیون‌تا 740 میلیون مترمکعب تماماً از آب سدهای در دست مطالعه و ساخت تأمین خواهد شد که شامل آب شرب و مصارف صنعت هست.